Ludzi często zaskakuje to, że Svalbard to nie tylko dzicz — mieszkają tu prawdziwe społeczności, na stałe, w Arktyce. Po latach mieszkania i pracy w charakterze przewodnika mogę powiedzieć z pierwszej ręki: życie na 78° szerokości północnej nie przypomina niczego innego na tej planecie.
Longyearbyen: najdalej na północ wysunięte miasto świata
Longyearbyen zaczęło się w 1906 roku jako obóz węglowy założony przez Amerykanina Johna Munro Longyeara i przez stulecie węgiel określał tu wszystko: pracę, architekturę, czarny pył w śniegu. Dzisiaj jest to miasto turystyki, badań i edukacji, z ośrodkiem uniwersyteckim, szpitalem, szkołą i najdalej na północ wysuniętym komercyjnym browarem na świecie.
Odwiedzających najbardziej zaskakuje mieszanka ludzi. W osadzie, którą przejdziesz w dwadzieścia minut, mieszka ponad 50 narodowości . Jest na tyle mała, że kiwasz głową każdemu na drodze, i na tyle międzynarodowa, że w kolejce w sklepie słyszysz cztery języki. O tym, jak ukształtował to wszystko węgiel, przeczytasz w dziale Historia i odkrycia.
Zasady, przez które Svalbard nie przypomina żadnego innego miejsca
Część z tego brzmi jak folklor. To praktyczna konsekwencja życia na wiecznej zmarzlinie, daleko od szpitala i pod traktatem, jakiego nie ma nigdzie indziej.
- Nie można się tu urodzić. Nie ma oddziału położniczego. Kobiety w ciąży lecą na kontynent na kilka tygodni przed terminem, więc każde dziecko z Longyearbyen formalnie pochodzi skądinąd.
- Nie można zostać tu pochowanym. Wieczna zmarzlina nie pozwala na rozkład. Pochówki odbywają się na kontynencie, a mały cmentarz nad miastem przestał przyjmować nowych mieszkańców dekady temu.
- Każdy musi utrzymywać się sam. Nie ma tu siatki zabezpieczenia socjalnego. Jeżeli nie możesz się utrzymać, oczekuje się, że wyjedziesz. Ta jedna zasada kształtuje całą tutejszą tkankę społeczną.
- Nie jest wymagana wiza , żeby tu mieszkać i pracować, zgodnie z traktatem spitsbergeńskim z 1920 roku. Potrzebujesz natomiast pieniędzy, pracy i miejsca do mieszkania, a do tego wizy Schengen na tranzyt przez Norwegię kontynentalną, jeżeli twoje obywatelstwo tego wymaga. Zobacz Jak tu dotrzeć i gdzie spać.
- Koty są zakazane, żeby chronić kolonie ptaków morskich. Za to psy są wszędzie i świetnie sprawdzają się jako wykrywacze niedźwiedzi.
- Buty zdejmuje się w środku, w hotelach, bibliotece, muzeum i prywatnych domach. To tradycja z czasów kopalnianego pyłu węglowego, której nikt nie widział powodu porzucać.
- Nie wychodzi się z miasta bez broni. Poza granicą osady ochrona przed niedźwiedziami polarnymi (broń i rakietnica) jest wymagana przez przepisy Gubernatora, czyli Sysselmesterena. Niedźwiedzie są chronione, a zbliżanie się do nich jest nielegalne, zobacz Bezpieczeństwo i niedźwiedzie polarne.
Codzienność na 78° N
Życie toczy się tu według światła, a nie kalendarza. Od połowy listopada do końca stycznia słońce w ogóle nie wschodzi. To noc polarna, kiedy ludzie zakładają czołówki, żeby przejść 300 metrów do pracy. Potem, mniej więcej od 20 kwietnia do 22 sierpnia, słońce w ogóle nie zachodzi. Zasłony zaciemniające są tu sprzętem, a nie luksusem.
Powrót słońca jest wydarzeniem dla całego miasta. Podczas Święta Słońca na początku marcamieszkańcy zbierają się na schodach starego szpitala, żeby zobaczyć, jak pierwsze bezpośrednie światło znów dotyka Longyearbyen. Dzieci śpiewają. Dorośli trochę płaczą. Oglądałem to przez wiele sezonów i wciąż mnie to bierze.
Inne szczegóły, które zaskakują odwiedzających:
- Skuterów śnieżnych jest więcej niż samochodów, a zimą parkuje się je pod supermarketem tak, jak gdzie indziej rowery.
- UNIS, czyli ośrodek uniwersytecki na Svalbardzie, sprowadza tu co roku setki studentów badających Arktykę, uczonych z terenem tuż za drzwiami.
- Svalbard Kirke, najdalej na północ wysunięty kościół, ma otwarte drzwi przez całą dobę i zaparzoną kawę. Jest tak samo salonem, jak kościołem.
- Rotacja jest duża. Przeciętny pobyt trwa tylko kilka lat, więc pożegnania są ciągłe. To najtrudniejsza część mieszkania tutaj i nikt cię przed tym nie ostrzega.
Barentsburg: rosyjska osada
Kilka godzin skuterem przez zamarznięte fiordy zimą albo łodzią wzdłuż Isfjorden latem leży Barentsburg, rosyjska społeczność górnicza licząca mniej więcej 350–400 osób, wciąż wydobywająca węgiel.
Wejście tam przypomina krok w bok w czasie. Na blokach mieszkalnych są murale z czasów radzieckich, popiersie Lenina zwrócone ku fiordowi, dom kultury z halą sportową, mały browar pracujący na wodzie lodowcowej i stołówka, w której jedzenie jest świetne i bez cienia zażenowania rosyjskie. Mieszkańcy przyjeżdżają głównie z Rosji i wschodniej Ukrainy na wieloletnie kontrakty, żyją pod tym samym traktatem spitsbergeńskim, na terytorium norweskim, i mają własną szkołę.
Sama droga, skuterem przez zamarznięty fiord zimą albo łodzią latem, bywa równie pamiętna jak osada, która czeka na końcu.
Ny-Ålesund: najdalej na północ wysunięta stała osada
Dalej na północ, nad Kongsfjorden, leży Ny-Ålesund , najdalej na północ wysunięta stała osada świata, dziś wyłącznie międzynarodowa stacja badawcza dla naukowców z kilkunastu krajów, licząca od kilkudziesięciu do około 150 osób w zależności od sezonu.
To także strefa ciszy radiowej: telefony trzeba całkowicie wyłączyć, bo aparatura atmosferyczna jest na tyle czuła, że twój telefon zanieczyściłby dane. Przed budynkami wciąż stoi maszt cumowniczy, z którego w 1926 roku korzystał sterowiec Amundsena Norge przed przelotem nad biegunem północnym. Wstęp jest ograniczony. To miejsce pracy, a nie cel wycieczki.
Miasta widma: Pyramiden i Sveagruva
Pyramiden
Radzieckie miasto wzorcowe pod górą w kształcie piramidy zostało opuszczone w 1998 roku, i to szybko. W domu kultury na pianinie wciąż leżą otwarte nuty, a za barem wciąż stoją butelki. Mróz zachował je jako kapsułę czasu, z kilkoma opiekunami i małym hotelem, które utrzymują je przy życiu na tyle, żeby dało się je odwiedzić.
Sveagruva
Niegdyś druga co do wielkości osada Svalbardu, Sveagruva poszła odwrotną drogą. Po zakończeniu wydobycia została rozebrana, a teren przywrócono do stanu naturalnego, w ramach jednego z największych sprzątań środowiskowych, jakie kiedykolwiek podjęto w Arktyce. Nie zostało tam prawie nic.
Do Pyramiden dociera się skuterem przez zamarznięty fiord wiosną albo łodzią, kiedy lód odejdzie, a o tym, co jest realne w danym tygodniu, decyduje lód morski, a nie kalendarz.
| Osada | Liczba mieszkańców | Jak dotrzeć |
|---|---|---|
| Longyearbyen | ~2500 | Loty przez Oslo lub Tromsø |
| Barentsburg | ~350–400 | Skuter (zima), łódź (lato) |
| Ny-Ålesund | ~30–150 (sezonowo) | Statek lub lot czarterowy, wstęp ograniczony |
| Pyramiden | ~10 opiekunów | Skuter (wiosna), łódź (lato) |
| Sveagruva | 0 (rozebrana) | Brak możliwości odwiedzin |
Jak odwiedzać osady z szacunkiem
To są domy i miejsca pracy, a nie muzea na wolnym powietrzu. Kilka rzeczy, o które proszę każdą grupę:
- Miejsca fotografuj dowolnie, ludzi tylko za zgodą. Mieszkańcy Barentsburga i Pyramiden żyją pod wieloma obiektywami, a zapytanie nic nie kosztuje.
- Trzymaj się ścieżek i dróg. Ślad buta we mchu tundry bywa widoczny jeszcze po latach, więcej o tym w dziale Roślinność tundry (flora).
- Kupuj lokalnie. Browar i stołówka w Barentsburgu, małe sklepy w Longyearbyen. Tak właśnie odległe społeczności utrzymują się przy życiu.
- Zostaw ruiny w spokoju. Dziedzictwo kulturowe jest tu chronione prawem, łącznie z belkami i puszkami leżącymi na ziemi.
Najczęstsze pytania
Czy każdy może przeprowadzić się na Svalbard?
Formalnie mniej więcej tak, bo traktat spitsbergeński oznacza, że wiza nie jest potrzebna. Praktycznie potrzebujesz pracy, mieszkania i dość pieniędzy, żeby się utrzymać, bo nie ma tu zabezpieczenia socjalnego.
Czy to prawda, że na Svalbardzie nie można umrzeć?
Umrzeć oczywiście można. Nie można tu tylko zostać pochowanym, bo wieczna zmarzlina uniemożliwia rozkład. Pochówki odbywają się na kontynencie.
Czy mogę odwiedzić Barentsburg i Pyramiden?
Tak, do obu jeżdżą jednodniowe wycieczki z przewodnikiem z Longyearbyen, organizowane przez różne firmy. Zimą i wiosną skuterem, latem łodzią, a o wyborze decydują sezon i warunki lodowe.
Dlaczego w Longyearbyen nie ma kotów?
Są zakazane, żeby chronić kolonie ptaków morskich gnieżdżące się na całym archipelagu. Zamiast nich znajdziesz mnóstwo psów, w dużej części pracujących psów zaprzęgowych.
Jeżeli wolisz zobaczyć te społeczności, niż o nich czytać, odwiedza się je na jednodniowych wycieczkach z przewodnikiem z Longyearbyen, skuterem albo łodzią, zależnie od sezonu. Zasady bezpieczeństwa obowiązujące od chwili opuszczenia osady opisuje strona Bezpieczeństwo i niedźwiedzie polarne.